ارزیابی اکوتوریسم با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) – بخش سوم

یافته‌ها

یافته‌های این بررسی شامل نتایج مربوط به شناسایی منابع اکولوژیکی (نقشه‌های شیب، جهت، ارتفاع، واحدهای مقدماتی و نهایی شکل زمین، خاک‌شناسی، نقشه تیپ، فرم و تراکم پوشش گیاهی، نقشه واحدهای محیط‌زیستی پایه یک و پایه دو، نقشه نهایی یگان‌های محیط‌زیستی، اقلیم، گرایش زیستگاه‌ها، هیدرولوژی و منابع تأمین‌کننده آب آشامیدنی و کیفیت آن) و بررسی وضعیت اجتماعی- اقتصادی (نقشه کاربری فعلی اراضی، درآمد حاصل از کاربری‌ها، خدمات زیربنایی و سایر شاخص‌های اجتماعی- اقتصادی حاصل از پردازش‌های جدولی که نمونه‌ای از این نقشه‌ها در شکل‌های 3 و 4 به نمایش گذاشته شده است) بوده که در نهایت منجر به تکمیل جدول ویژگی‌های واحدهای محیط‌زیستی می‌شود و تصمیم‌گیری برای کاربری اکوتوریسم بر مبنای آن صورت می‌گیرد. بخشی از این جدول در جدول (1) ذکر شده است.

 

 

جدول (1): بخشی از جدول ویژگی‌های واحدهای محیط‌زیستی

06 thumb1 ارزیابی اکوتوریسم با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)   بخش سوم

03 thumb1 ارزیابی اکوتوریسم با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)   بخش سوم

شکل (3): نقشه کاربری فعلی اراضی حوزه آبخیز تالاب زریبار

04 thumb1 ارزیابی اکوتوریسم با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)   بخش سوم

شکل (4): نقشه پهنه‌های اقتصادی- اجتماعی از نظر درآمد ماهانه خانوار از کاربری‌ها در سال 1386

نقشه نهایی مناطق دارای توان اکوتوریسم در جنگل‌های اطراف تالاب زریبار

در این مطالعه پس از ارزیابی توان اکولوژیکی با در نظر گرفتن محل گسل‌ها و مکان‌هایی که در تناقض با کاربری فعلی اراضی بود، نقشه نهایی مناطق دارای توان تهیه شد و با در نظر گرفتن اولویت‌های اجتماعی- اقتصادی زون‌بندی مناطق دارای توان صورت گرفت (شکل 5). در جدول 2 مساحت مناطق تفرجی و غیرتفرجی حوزه آبخیز تالاب زریبار ذکر شده است.

05 thumb1 ارزیابی اکوتوریسم با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)   بخش سوم

شکل (5): زون بندی مناطق تفرجی متمرکز در جنگل‌های اطراف تالاب زریبار

جدول (2): مساحت مناطق تفرجی و غیر تفرجی حوزه آبخیز تالاب زریبار

07 thumb1 ارزیابی اکوتوریسم با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)   بخش سوم

بحث و نتیجه‌گیری

در این مطالعه استفاده از مدل اکولوژیکی اکوتوریسم (مخدوم و همکاران، 1383) بر پایه و اصول روش دستی و استفاده از فرمول دو ترکیبی (مخدوم، 66) انجام شد. بنابراین روند ارزیابی اکوتوریسم و نقشه‌سازی منابع مشابه کارهای دستی انجام شده بوده که از سال 1366 در ایران برای ارزیابی سرزمین متداول شده و در کارهای مخدوم (1376)، دهدار درگاهی (1377)، سرهنگ‌زاده و مخدوم (1381)، پور‌ابراهیم و یاوری (1381)، حسن‌زاده (1383) و بینش (1383) دیده می‌شود. بجز مطالعات موردی انجام شده توسط مخدوم و همکاران (1383) که مربوط به آمایش سرزمین حوزه آبخیز کارون 2 و 3 و حوزه آبخیز دادقان تفرش با سامانه اطلاعات جغرافیایی است، در مطالعات پیرمحمدی (1386) و محمودی (1386) نیز برای استفاده از این روش و ارزیابی اکوتوریسم در دو منطقه سامان عرفی کاکارضا در استان لرستان و سامان عرفی منج در استان چهار محال و بختیاری از (GIS) استفاده شد. در مطالعه پیرمحمدی (1386) با مبنا قرار دادن مدل اکولوژیکی اکوتوریسم و در نظر گرفتن شرایط ویژه منطقه، وزن‌دهی، یا ارزشگذاری معیارها بر‌اساس درجه اهمیت آنها انجام گرفت. این عمل به‌منظور تسهیل در انجام عملیات تلفیق نقشه‌ها در سامانه اطلاعات جغرافیایی و گرفتن خروجی‌های متناسب با هدف مورد نظر انجام گرفته بود. مطالعه حاضر نشان می‌دهد که برای استفاده از مدل مخدوم و همکاران (1383) اصلاً نیازی به وزن دهی مشخصه‌های اکولوژیکی نیست و می‌توان همان روش معمول دستی را در (GIS) با روش (SQL) در سامانه به انجام رساند و خروجی‌های مورد نظر را نیز براحتی از آن تهیه کرد. اما نکته بسیار مهم در این موضوع چگونگی تعریف مدل‌های ویژه برای منطقه بر‌اساس مدل کلی تعریف شده برای ایران است مثلاً در این مطالعه چون جنگل‌های اطراف تالاب زریبار غالباً شیب بالای 5 درصد دارند، 3 طبقه توان برای اکوتوریسم متمرکز تعریف شد. این جنگل‌ها به علت شیب کمتر از 5 درصد و خاک نامناسب فاقد توان طبقه 1 بوده و در دو طبقه دیگر مشخصه جهت جغرافیایی نقش مؤثرتری نسبت به سایر مشخصه‌ها داشت. به‌طوری‌که ابتدا مناطقی را که به لحاظ شیب و جهت جغرافیایی توانایی داشتند در نظر گرفته سپس سایر عوامل در آن بررسی می‌شد. از این نظر مطالعه حاضر مشابه مطالعه پیرمحمدی (1386) فانی ثانی (1381) و حسن زاده (1383) است. آمار و اطلاعات اخذ شده از میراث فرهنگی مریوان، نشان‌دهنده تقاضای روز افزون جهانگردی در منطقه است. این موضوع سبب افزایش درآمد مردم محلی، به‌ویژه صاحبان مشاغل می‌شود. به‌عنوان نمونه نگاهی به آمار گردشگران غیربومی در تعطیلات نوروز سال 87 مبین اهمیت جهانگردی و نیاز روز افزون مردم به تفریح و تفرج است. طبق آمار ارائه شده به‌وسیله اداره میراث فرهنگی و جهانگردی مریوان از تاریخ 27/12/86 لغایت 17/1/87 یعنی در تعطیلات نوروزی، تعداد گردشگران غیربومی برابر با 360000 نفر بوده است که در اقتصاد محلی، ملی و منطقه‌ای حایز اهمیت است. این مطالعه از نظر استفاده از (GIS) در ارزیابی و برنامه‌ریزی توریسم مشابه کارهای انجام شده توسط Abdus) Salam et al, 2000; Boyd and Butler, 1996; Culberston et al, 1994; Ekanayake and Dayawansa, (2003; Williams et al, 1996 است.

از آنجایی که جنگل‌های منطقه عموماً در شیب بالاتر از 5 درصد قرار دارند، بنابراین به‌منظور برنامه‌ریزی اکوتوریسم در جنگل‌های منطقه، مناطقی که از نظر اکولوژیکی، توان طبقه 2 دارند در نظر گرفته می‌شوند. در این مطالعه مناطقی که به لحاظ مشخصه‌هایی چون شیب، سنگ و خاک، یا جهت جغرافیایی دارای توان طبقه 1 هستند جزء مناطق غیرجنگلی محسوب شده و به کاربری کشاورزی و باغداری اختصاص دارند، در نتیجه چون اساساً بخش کمی از جنگل‌های منطقه در شیب کمتر از 5 درصد قرار دارند، با توجه به مدل اکوتوریسم (مخدوم و همکاران، 1383) فاقد توان اکوتوریسم متمرکز طبقه 1 هستند. یکی دیگر از مشخصه‌های مهمی که باعث می‌شود مدل اکوتوریسم متمرکز منطقه دارای سه طبقه توان باشد، جهت جغرافیایی است. در مدل اکوتوریسم جهت‌های شرقی و جنوبی مناسب اکوتوریسم متمرکز طبقه 1 است ولی در این مطالعه این جهت‌ها برای اکوتوریسم متمرکز طبقه 2 در نظرگرفته شد تا سایر طبقات برای اکوتوریسم متمرکز طبقه 3 در نظر گرفته شود. برای اولویت‌بندی مناطق تفرجی مناسب به‌منظور برنامه‌ریزی فعالیت‌های تفرجی و آموزشی، زون تفرج متمرکز طبقه 2 به‌عنوان اولویت اول انتخاب شد. با توجه به نقشه زون‌بندی تفرجی نهایی، محدوده اطراف روستاهای برده‌رشه و کانی میران بنا به دلایل زیر در اولویت اول برنامه‌ریزی قرار می‌گیرد:

  • روستای برده‌رشه از نظر جمعیت و وسعت از روستاهای دیگر بزرگتر است و مرکز حوزه روستاهای سعدآباد، کانی‌میران، ینگیجه، کانی سپیکه، پیرصفا و دره تفی است روستاهای نامبرده به‌عنوان روستاهای وابسته عمل می‌کنند. مراجعات زیاد روستاهای اطراف برای دریافت خدمات و در واقع مرکزی بودن فضایی و خدماتی روستای برده‌رشه نسبت به روستاهای اطراف از آن روستا کانون مهمی ساخته است.
  • موقعیت روستاهای برده‌رشه و کانی‌میران به لحاظ دسترسی و با توجه به نزدیکی آن به محور مریوان- مرز عراق.
  • عدم نیاز به طراحی شبکه جاده برای ایجاد پارک. همان‌طورکه در نقشه زون‌بندی مناطق تفرجی مشاهده می‌شود جاده دقیقاً از ناحیه زون تفرج متمرکز طبقه 2 عبور می‌کند و با در نظر گرفتن این عامل مثبت، هزینه‌های طراحی مهندسی پارک به طور چشمگیری پایین می‌آید.
  • با توجه به این‌که اجرای طرح پارکداری نخستین بار است‌که در مناطق روستایی جنگل نشین زاگرس شمالی تجربه می‌شود، در نتیجه بهتر است جایی انتخاب شود که بهترین موقعیت را به لحاظ اکولوژیکی یا اجتماعی- اقتصادی، به‌ویژه خدمات زیربنایی داشته باشد؛ زیرا نتایج اجرای طرح پارکداری به‌عنوان نخستین تجربه مستقیماً در تداوم، یا توقف آن در سایر طرح‌های جنگلداری چند منظوره مناطق جنگلی زاگرس می‌تواند مؤثر باشد.
  • علاوه بر مزیت دسترسی یادآوری می‌شود که کوه‌های سرسبز منطقه زمین‌سیماهای بسیار زیبایی به سمت تالاب زریبار دارند و با توجه به نقشه زمین‌شناسی منطقه، اکثر گسل‌ها در ناحیه شرقی حوزه آبخیز قرار دارد. درحالی که واقع شدن این منطقه در غرب حوزه و فاصله آن از گسل، قابل توجه بوده و نیز به دلیل برخورداری از چشمه‌ها و چاه‌های فراوان با کیفیت مناسب، به‌عنوان منابع تأمین‌کننده آب آشامیدنی این محدوده از منطقه مورد مطالعه در اولویت قرار دارد.

اعداد و ارقام طولانی درآمد خالص سالانه که بر حسب ریال است در یک لحظه نمی‌تواند به ارزیاب بفهماند که وضعیت معیشت مردم و درآمدی که از این کاربری‌ها به‌دست می‌آورند چگونه است. از این‌رو در این مطالعه از نسبت‌گیری‌های ساده استفاده شد و با تبدیل داده‌های سالانه به ماهانه و سپس تقسیم آن بر تعداد خانوارهای آن دهستان مشخص شد که درآمد هر خانوار روستایی در دهستان خاو و میرآباد از کاربری‌های زراعت (آبی و دیم)، باغداری و دامداری در حدود 185 هزار تومان در ماه و درآمد هر خانوار روستایی در دهستان زریبار 245 هزار تومان در ماه است و این یعنی فقر عمومی حاکم بر جمعیت‌های روستایی منطقه و نیاز آنها به برنامه‌ریزی استفاده از سرزمین. بیشتر بودن میزان تراکم جمعیت، نسبت گوسفند به بز در گله‌ها و نسبت نشخوارکنندگان کوچک به بزرگ در دهستان زریبار همگی دال بر بیشتر بودن نقش‌های تخریبی فعالیت‌های انسانی در این دهستان نسبت به دهستان خاو و میرآباد است. از طرفی نرخ بیکاری در دهستان خاو و میرآباد بیشتر از دهستان زریبار بوده و نیز درآمد حاصل از کاربری‌ها نیز در دهستان زریبار بیشتر از دهستان خاو و میرآباد است و در جمع‌بندی کلی از وضعیت نیاز اجتماعی- اقتصادی محدوده مطالعاتی می‌توان بیان کرد که دهستان خاو و میرآباد برای توسعه آتی اکوتوریسم منطقه در اولویت قرار دارد. از آنجایی‌که این اولویت در ارزیابی توان اکولوژیک نیز برای منطقه وجود دارد، بنابراین زون تفرج همان محدوده اطراف روستاهای برده رشه و کانی میران است‌که در نقشه (3) به‌عنوان نقشه نهایی زون‌بندی منطقه به نمایش گذاشته شده است. بدیهی است که در صورت عدم امکان اجرای طرح پارکداری به‌صورت متمرکز در زون 1 بنا به هر دلیلی از جمله عدم رضایت ذی‌نفعان، زون‌های 2، 3 و 4 که با در نظر گرفتن وسعت، شرایط بهینه اکولوژیکی و اجتماعی- اقتصادی انتخاب شده‌اند در اولویت‌های بعدی قرار می‌گیرند.

شایان ذکر است‌که زون‌بندی صورت گرفته در این مطالعه براساس بررسی همه جانبه وضعیت موجود از نظر توان اکولوژیک و اجتماعی- اقتصادی صورت گرفته است و با توجه به هدف مطالعه یعنی تعدیل فشار تفرجی بر دریاچه و هدایت آن به سمت جنگل و با این راهبرد هدف حاصل شد. برای عملیاتی کردن این کار، به‌منظور در نظر گرفتن دریاچه و اقبال عمومی تفرج‌کنندگان در برنامه‌ریزی باید تبلیغ مناسب، ایجاد پایگاه‌های جذب تفرج و اقداماتی از این قبیل را برای هدایت تفرج به سمت جنگل ضروری دانست. برای نمونه با الگوگیری از پارک جنگلی آبیدر سنندج می‌توان پناهگاهی در یکی از کوه‌های جنگلی مرتفع شرق حوزه، با در نظر گرفتن زمین‌سیماهای زیبا به سمت دریاچه زریبار ایجاد کرد. همین‌طور طراح پارک با توجه به سایر امکاناتی که در بهترین پارک‌های کشور قابل مشاهده است، می‌تواند طراحی مناسب‌تری ارائه دهد. همچنین با ایجاد شرکت تعاونی جهانگردی محلی برای توزیع درآمد حاصل از اکوتوریسم متمرکز به‌دلیل یکسان نبودن پراکنش امکانات در سامان‌های عرفی می‌توان تحولی به‌وجود آورد. بدیهی است پس از مشارکت با ذی‌نفعان و اجرای طرح پارکداری در یکی از زون‌های انتخاب شده، در صورت ایجاد شرکت تعاونی، درآمد حاصل از پارک به نحو احسن در بین مردم تقسیم می‌شود.

سپاسگزاری

بدین‌وسیله از کلیه سازمان‌های اجرایی و موسسات علمی و پژوهشی به دلیل فراهم کردن اطلاعات پایه و همچنین آقایان احمد ولی‌پور، مهدی بالیده، یونس خوشخو، خالد اوسطی و خالد احمد آلی تشکر و قدردانی می‌کنیم.

فهرست منابع

بالیده، م. 1385. تالاب زریبار، سایت اینترنتی کانون سلامت ژین.

بینش، ا. 1383. شناخت ظرفیت‌های طبیعی حوزه‌های اکوتوریسم شهرستان شیراز با تأکید برنقش اقلیم و ایجاد فرصت‌های اشتغال‌زایی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی.

پورابراهیم، ش. و یاوری، ا. 1381. برنامه‌ریزی توسعه آتی جزیره قشم در چارچوب آمایش سرزمین مجله محیط‌شناسی، شماره 31 : 71 – 88.

پیرمحمدی، ز. 1386. ارزیابی توان اکولوژیکی و تهیه طرح جنگلداری با رویکرد طبیعت‌گردی (اکوتوریسم) در جنگل‌های زاگرس (مطالعه موردی: جنگل کاکارضا در استان لرستان)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جنگلداری و اقتصاد جنگل، دانشکده منابع‌طبیعی دانشگاه تهران.

حسن‌زاده، ع. 1383. امکان‌سنجی توسعه اکوتوریسم شهرستان نمین(استان اردبیل) با تأکید بر نقش اقلیم در ایجاد فرصت‌های اشتغال‌زایی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی.

دهدار درگاهی، م. 1377.آمایش سرزمین حوزه‌های جنگلی ارسباران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد محیط‌زیست، دانشکده منابع‌طبیعی دانشگاه تهران.214 ص.

سرهنگ‌زاده، ج. و مخدوم، م.1381. آمایش سرزمین منطقه حفاظت شده ارسباران، مجله محیط‌شناسی، شماره 30 : 66 تا 75.

شریفی، م. 1368. آمایش و برآورد ظرفیت برد تفرجی جنگل شمشاد سی‌سنگان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشکده منابع‌طبیعی دانشگاه تهران.

شریفی، م. 1385. درسنامه حفاظت پارک. گروه جنگلداری دانشگاه تهران.

فانی‌ثانی، ف.1381. بررسی اکوتوریسم در مناطق حفاظت شده استان مازندران، مطالعه موردی خشکه‌داران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد محیط‌زیست، دانشکده منابع‌طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس.

محمودی، ب.1386. ارزیابی توان تفرجگاهی سامان عرفی منج در جنگل‌های محدوده شهرستان لردگان در استان چهارمحال و بختیاری. پایان‌ نامه کارشناسی ارشد، دانشکده منابع‌طبیعی ساری، دانشگاه مازندران.

مخدوم، م. 1376. آمایش سرزمین شش زیر حوزه جنگلی استان فارس: رهنمودی برای برنامه‌ریزی استراتژیک زاگرس، مجله محیط‌شناسی، ش19،:41.

مخدوم، م.؛ درویش صفت، ع.؛ هورفرزاده، ج. و مخدوم، ع.1383. ارزیابی و برنامه‌ریزی محیط زیست با سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) انتشارات دانشگاه تهران؛ شماره 2543. 304ص. چاپ دوم.

Abdus Salam, M.; Lindsay, R. G.; Malcolm, C. and Beveridge, M. 2000. Eco- tourism to protect the reserve mangrove forest the Sundarbans and its flora and fauna; Anatolia. 2000. 11 (1): 56- 66.

Boyd, S. W. and Butler, R. W. 1996. Seeing the forest through the trees: Using GIS to identify potential ecotourism sites in Northern Ontario. In L. C. Harrison and W. Husbands (eds) Practising Responsible Tourism: International Case Studies in Tourism Planning, Policy & Development, New York: J. Wiley & Sons: 380- 403.

Culbertson, K.; Hershberger, B.; Jackson, S.; Mullen, S. and Olson, H. 1994. GIS as a tool for regional planning in mountain regions: Case studies from Canada, Brazil, Japan and the USA. In M.F. Price and D. I. Heywood (eds) Mountain Environments and GIS. London: Taylor & Francis: 99- 118.

Ekanayake, G. K. and Dayawansa, N. D. K. 2003. Land suitability identification for a production forest through GIS techniques, Department of Agricultural Engineering, University of Peradeniya, Sri Lanka (2003).

Teh, L. and Cabanban, A. S. 2007. Planning for sustainable tourism in southern Pulau Banggi: An assessment of biophysical conditions and their implications for future. Journal of Environmental Management (2007): 73- 84.

Williams, P. W.; Paul, J. and Hainsworth, D. 1996. Keeping track of what really counts: Tourism resource inventory systems in British Columbia, Canada. In L. C. Harrison and W. Husbands (eds) Practising Responsible Tourism: International Case Studies in Tourism Planning, Policy & Development. New York: J. Wiley & Sons: 404- 421.

نویسنده: آرمان رشیدی، مجید مخدوم، جهانگیر فقهی، مرتضی شریفی (پژوهش‌های محیط‌زیست، سال 1، شماره 2)

Задача SEO улучшить видимость сайта в поисковых системах, добиться как можно более высокого положения сайта в выдаче поисковых машин по тематическим запросам topodin, Я пользовалась usb модемом с тарифом

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *