کاربرد GIS در شهرها (۱- بافت فرسوده و گسترش فیزیکی شهرها)

ضرب المثل“ دانش بیشتر، تصمیم گیری بهتر” همانقدر که در مورد سایر سیستمها صحت دارد در مورد GIS نیز صادق است. هرچند فناوری GIS سیستمی اتوماتیک برای امر تصمیم گیری نیست، ولی ابزاری برای تحلیل و مدیریت داده های رقومی برگرفته از دنیای واقعی، به ویژه شهرهای امروزی با همه پیچیدگیهای موجود، است که به منظور تکمیل فرآیندهای تصمیم گیری به کارگرفته می شود. در ذیل برخی از جنبه های فن آوری GIS شهری به اختصار ذکر، سپس مثالهای موردی از محدوده شهرهای استان آذربایجان شرقی به عنوان نمونه، مطرح خواهد شد.

کاربرد GIS در شناسائی بافت فرسوده

امروزه، وجود گسترهای وسیع و فراگیر از بافتهای فرسوده در شهرها یکی از مهمترین مشکلات پیش روی و جدی مدیریت شهری محسوب میگردد. در ابعاد متنوع کالبدی و عملکردی، محیط زیستی و اجتماعی یکی از تازه ترین دستاوردها در عرصه نظریات شهرسازی تحت عنوان “گردشگری شهری پایدار” در رابطه با مقوله نوسازی و احیاء بافتهای فرسوده مطرح شده است. بافت فرسوده به بافت های فیزیکی شهری اطلاق می شود که در داخل محدوده شهر و یا حاشیه آن شکل گرفته و به دلیل قدمت و یا نبودن برنامه توسعه و نظارت فنی، شکل گیری چنین محیطهای امروزه هماهنگ با نیازهای جوامع شهری نمیباشد. معمولا، در این نوع محیط ها نابسامانیهای کالبدی اجتماعی و اقتصادی ظهور کرده و فضاهای فیزیکی از نظر ایمنی و استحکام و همچنین خدمات شهری دچار کمبودهای ویژهای هستند. چگونگی مواجهه با مقوله پیچیده و چندوجهی بافتهای فرسوده (و مشکلات منتسب به آن) از جمله مسایلی است که میتوان دیدگاه های مرتبط را در محیط GIS مطرح ساخت. اما قبل از آن لازم است بعضی از ویژگیهای ساختاری بافتهای فرسوده نظیر: عمر ابنیه، تعداد طبقات، نوع مصالح، وضعیت دسترسیها، وضعیت خدمات، زیرساختهای شهری و شاخص های کیفی مورد توجه خاص قرار گیرد. ضمنا، مساُله جمعیت- پذیری بافتهایی که در حریم گسلها، مسیر قناتها و رودخانه ها توسعه پیدا نمودهاند و نیز بافتهای روستایی و درونشهری از دیگر مسائلی هستند که در تعیین بافتهای فرسوده باید مطرح گردند. از دیگر شاخصهای شناسایی بافتهای فرسوده، میتوان باید به ضریب نفوذپذیری و شاخص آسیب پذیری نیز اشاره کرد.

امروزه، برخی از محققان متعقداند که شهرهای امروزی بدون وجود بافتهای کهن بی هویت اند و اگر بخش مرکزی با بافتهای قدیمی آن چون محله ها، گذرها، بازارها و سایر فضاهای با ارزش گذشته بازشناسی و احیا نشوند و زندگی در آن جریان نیابد، شاهد زوال شاهدان تاریخی باارزش کشور خواهیم بود. لازم به ذکر است که بافتهای تاریخی لزوماً بافت فرسوده به حساب نمی آیند مگر اینکه واجد شرایط ذیل باشند:

  • آشفتگی و ناکارآمدی شبکه ارتباطی،
  • بی هویتی بافتهای فرسوده،
  • کیفیت نامناسب بناها در بافتهای فرسوده

کاربرد GIS در مدلسازی گسترش فیزیکی شهرها

در طی چند دهه اخیر و به خصوص پس از انقلاب اسلامی رشد فزاینده شهرنشینی در اغلب شهرهای ایران مطرح شده است. این در حالی است که وضعیت موجود شهرهای فعلی پاسخگوی نیازهای مردم نمی باشد. اصولا، این نیازها باید از ابعاد اجتماعی و اقتصادی مورد بررسی قرار گیرند، در غیر اینصورت پیامدهای سوء آتی قابل پیشبینی و کنترل نخواهد بود. با وجود آگاهی از اثرات نامطلوب ناشی از توسعه های کالبدی شهر بر محیط طبیعی این واقعیت را نیز باید قبول کرد که پدیده توسعه شهری امری اجتناب ناپذیر است. نگاهی به پیشبینی اطلاعات و آمار ایران در سال 1400 با تخمین جمعیت 130 میلیون نفر و با محاسبه نرخ رشد شهرنشینی فعلی نیاز به حداقل دو برابر مساحت کنونی برای شهرها را قطعی می سازد. اگرچه رشد درون شهری میتواند بخشی از این نیاز را مرتفع نماید، ولی توسعه غالبا در حومه شهرها اتفاق میافتد، جاییکه توسعه کاربریهای غیرمنطقی زمین باعث از بین رفتن منابع طبیعی مرغوب و تخریب اکوسیستم های حساس میگردد. به دلیل آنکه تنها هدف چنین توسعه هایی افزایش مقیاس است، به دنبال خود تمرکز گرایی، تخصص گرایی و مکانیزه شدن را به ارمغان می- آورد که هر دو مقوله ذکرشده محیطهای طبیعی و مصنوعی را دچار بحران میسازد. برای کنترل و هدایت چنین توسعه هایی مشخص نمودن ابعاد توسعه مطلوب، مکان گزینی صحیح زمین و اعمال سیاستهای حفاظت طبیعی در راستای اهداف اجتماعی و اقتصادی نیاز به برنامه ریزی های دقیق و علمی دارد.

منبع: جزوه “کاربرد GIS در برنامه ریزی شهری و منطقه ای”، دکتر علی اکبر رسولی، سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور، وزارت کشور

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *