استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) در مکان یابی مراکز آموزش عالی – بخش دوم

هدفهای تحقیق

از آنجا که اهداف اصلی برنامه ریزی شهری، سلامت، آسایش، و زیبایی هستند، مکان یابی صحیح فضای آموزشی نیز به عنوان یکی از مهمترین عناصر محیط شهری، سهم بهسزایی در مطلوبیت فضا از نظر دانشجویان دارد. در این پژوهش با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی به دنبال ایجاد مدلی مناسب برای مکان یابی بهینه فضاهای فیزیکی آموزشی در منطقه مورد مطالعه و افزایش کارایی، کاهش هزینه های عمومی، صرفه جویی در هزینه خرید زمین و ساخت واحدهای آموزشی و اصلاح نحوه تصمیم گیری مسئولان شهری، همچنین فراهم کردن آسایش و رفاه دانشجویان و در نتیجه کمک به تأمین عدالت اجتماعی در شهر هستیم.

روش پژوهش

در این پژوهش با استفاده از روشهای تحقیق اسنادی، توصیفی و تحلیلی، اطلاعات مورد نیاز جمع آوری خواهد شد. بدین معنی که نقشه ها و داده های مکانی موجود رقومی شده و در پایگاه اطلاعاتی ذخیره گردیده و سپس داده های غیرمکانی (توصیفی) وارد پایگاه اطلاعاتی شده و به عوارضی نسبت داده خواهد شد؛ و بعد از طی مراحل، ورود، مدیریت، پردازشی، تحلیل و مدل سازی داده ها، خروجی آن از طریق سیستم اطلاعات جغرافیایی خواهد بود که مراحل بعدی کار پژوهشی، بر اساس این اطلاعات انجام خواهد گرفت. با استفاده از این روش امکان بازیابی، طبقه بندی، تجزیه و تحلیل و حذف و اضافه داده ها به وجود آمده است. نهایتاً ضمن بررسی وضع موجود، خروجی داده ها به صورت نقشه هایی بوده که مکان های مناسب برای ایجاد فضای فیزیکی — آموزشی را نمایشی می دهند.

پیشینه تحقیق

پژوهشهای مستقل و مرتبط با مکان یابی فضای فیزیکی دانشگاهها با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی مقوله ای است که در سطح کشور برخلاف کشورهای پیشرفته، تحقیقات اندکی بر روی آن انجام شده است. بنابراین، نیاز فراوان به تحقیق در این زمینه در کشور وجود دارد. از جمله موارد قابل توجهی که در زمینه مکان یابی فضای بهینه آموزشی با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی در خارج و داخل کشور می توان به آن اشاره کرد عبارتند از :

  • مکان یابی مدارس در شهر استاو (stowe) در ایالت ورمونت آمریکا که با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی به منظور مکان یابی فضای بهینه آموزشی انجام گرفته است و به کمک این روش مکانهای مناسبی را برای ایجاد مراکز آموزشی ابتدایی انتخاب کرده اند.
  • از پژوهشهایی که در زمینه نقش GIS در مکانیابی مراکز آموزشی در ایران انجام گرفته می توان به مدیریت و مکان یابی مراکز آموزشی، با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی و ارزیابی و مکان گزینی مراکز آموزشی اشاره کرد. فرهادی (۱۳۸۱) و فرج زاده (۱۳۸۳) به تجزیه و تحلیل توزیع مکانی و مکانیابی مدارسی در منطقه ۶ تهران با استفاده از GIS پرداخته اند. این نمونه ها فقط در زمینه مراکز آموزشی در مناطق خاصی از شهر و در مدارس ابتدایی و راهنمایی صورت گرفته، ولی در زمینه انتخاب فضاهای بهینه دانشگاهی با استفاده از GIS تحقیقات زیادی انجام نگرفته است.

موقعیت منطقه مورد مطالعه

شهر خرم آباد در ۴۸ درجه و ۲۱ دقیقه طول شرقی و ۳۳ درجه و ۲۹ دقیقه عرض شمالی در دره ای به وسعت تقریبی ۳۰ کیلومتر مربع قرار گرفته است. این شهر اصولا کوهستانی و ارتفاع آن از سطح عمومی دریاها ۱۱۷۱ متر است. خرم آباد به عنوان مرکز استان لرستان محسوب می شود و راه تهران – خوزستان از این شهر می گذارد و چون در بین سلسله جبال زاگرسی قرار گرفته اطراف آن را کوه احاطه کرده است.

تجزیه و تحلیل یافته ها

مراحل مکان یابی فضای فیزیکی بهینه آموزشی با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای اجرای مکان یابی فضای بهینه آموزشی با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی، مراحل زیر نیازمند است:

  1. شناسایی عوامل تأثیرگذار در مکان یابی مراکز دانشگاهی؛
  2. وارد کردن عوامل تأثیرگذار به محیط GIS؛
  3. تهیه لایه های اطلاعاتی جدید؛
  4. ارزش گذاری لایه های اطلاعاتی بر اساس فاصله و کاربری اراضی بر اساسی ارزش اقتصادی و تناسب آنها؛
  5. وزن دهی نهایی لایه های اطلاعاتی بر اساس روش وزن دهی درجه بندی یا نسبتی و شناسایی مناطق مستعد برای ایجاد دانشگاه پیام نور،

نمودار ۱: مراحل مکان یابی فضای دانشگاهی

01 thumb استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) در مکان یابی مراکز آموزش عالی   بخش دوم

شناسایی عوامل تأثیرگذار در مکان یابی دانشگاه پیام نور خرم آباد

شناسایی و انتخاب عواملی که در مکان یابی تأثیرگذار هستند از مراحل مهم مطالعه است. هرقدر عوامل شناسایی شده با واقعیتهای زمینی تطابق بیشتری داشته باشد نتایج مکان یابی رضایت بخش تر خواهد بود (فرج زاده اصلی، ۹۱:۱۳۸۴). در مکان یابی مراکز آموزشی به مباحث سازگاری، مطلوبیت و ظرفیت توجه میشود (فرهادی، پرهیزکار، ۱۳۸۱، ۱۰۰-۱۰۱). برای مکان یابی فضای دانشگاهی در سطح شهر خرم آباد عوامل ذیل درنظر گرفته شده است:

  1. فاصله مناسب از صخره ها و دامنه های پرشیب و گسلی ها؛
  2. نزدیکی به سایر مراکز دانشگاهی؛
  3. نزدیکی به مراکز فرهنگی و مذهبی؛
  4. فاصله مناسب از شبکه ارتباطی (اصلی و فرعی)؛
  5. نزدیکی به تأسیسات شهری؛
  6. فاصله مناسب از گورستانها و غسالخانه ها؛
  7. نزدیکی به مراکز نظامی (منظور پاسگاههای نیروی انتظامی و ایستگاههای پلیسی است.)؛
  8. عدم مجاورت با بازار و مراکز شلوغ تجاری؛
  9. فاصله مناسب از مراکز صنعتی؛
  10. واقع شدن در زمینهای مستعد (زمینهایی که متناسب با کاربری آموزشی هستند).

ورود عوامل تأثیرگذار (معیارها) به محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)

مراحل این فرایند شامل: اخذ داده، تغییرات فرمت (Reformatting)، زمین مرجع نمودن (Georeferencing)، تنظیم کردن (Compling) و مستندسازی (Documenting) داده هاست (فرج زاده، ۸:۱۳۸۴). داده هایی که به سیستم وارد شده اند عبارتند از: نقشه های رقومی کاربری اراضی وضع موجود و نقشه رقومی از لایه های مراکز مسکونی، آموزشی، فرهنگی، شبکه ارتباطی (اصلی و فرعی)، زمینهای بایر تأسیسات و تجهیزات شهری، گورستانها، کوه ها و صخره ها، مراکز تجاری 9 مراکز صنعتی۔

نویسنده: مجید جاوری، احمد شاهیوندی ، نورالدین الله دادی ، مرضیه سلطانی (جغرافیا و برنامه ریزی منطقه ای (دو فصلنامه) سالی اولی، شماره اول، بهار و تابستان ۱۳۸۹ )

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *